دل آواز

برگزاری کنسرت شجریان در مرداد ماه 86 ، کانون خبرها و گزارش های نشریات و مجلات فرهنگی و بسیاری از وب سایت ها و وبلاگ های اینترنتی ، در ماه گذشته بوده است .

این بار قرار بود تا شجریان در هفته ذوم مرداد ، یکی از مهم ترین اتفاقات هنری سال را رقم بزند . مقرر شد تا شش شب کنسرت ، در گرامیداشت استاد سخن سعدی برگزار شود  .

shajarian

با استاد سخن سعدی :

نه هرکس حق تواند گفت گستاخ

سخن ملکی است سعدی را مسلم

سعدی استاد غزل است . او در غزل خود ، سادگی و پختگی را که به ظاهر در تضاد با یکدیگرند ، توامان دارد . عمیق ترین مفاهیم با ساده ترین تعابیر در غزل او می آید .  غزل او هم عاشقانه است و هم رگه ای از عرفان دارد . ادبیات سعدی با وجود عمری چند صد ساله ، هنوز ارزش های اجتماعی ، سیاسی و ... خود را از دست نداده است .

شعر او موسیقی خاص خود را دارد . مضامین و وزن های متفاوت غزلیات او همواره باعث استقبال آهنگسازان و آوازه خوانان ایرانی بوده است .

در این میان شجریان با سعدی ، رابطه ای عمیق تر از دیگران داشته است . سعدی ، رفیق دیرین شجریان است . شجریان آنقدر با شعر او بازی می کند تا زیبا ترین شکل آوازی اش را بیابد . او معرف بسیاری از غزلیات سعدی به جامعه ایرانی بوده است . رفاقت شجریان و سعدی پلکانی می سازد از معنا ، که یک سر در زمین دارد و یک سر در آسمان .

شش شب کنسرت در ایران و هم چنین چندین اجرای خارج از کشور پیش از آن ، با عنوان "با استاد سخن سعدی" ، ادای احترام شجریان بود به رفیق دیرینه اش .

پیش از کنسرت :

برای اجرای این اتفاق فرهنگی ، هم شجریان و هم مردم ، باید با مشکلات زیادی دست و پنجه نرم میکردند . از طرفی شجریان باید رضایت کامل همه مسئولین و ... را جلب می کرد و از طرف دیگر مردم نیز درگیر مشکلاتی مانند خرید اینترنتی بلیط بودند . البته باید گفت سیستم فروش اینترنتی باعث شد کنسرت فقط و فقط برای جمعیت تهرانی نباشد و برای نخستین بار به صورت جدی این امکان به همه ایرانیان داده شد تا در شرایط مساوی اقدام به تهیه بلیط بنمایند .

با همه شایعات مبنی بر لغو ، کنسرت برگزار شد . شجریان با ترکیب نوی از گروه آوا به روی صحنه آمد. شاید بتوان گفت هفتمین انتخاب شجریان در همکاری با گروه های ایرانی ، پس از همکاری با پایور و گروه اساتید ، لطفی و گروه شیدا ، مشکاتیان و گروه عارف ، ترکیب پیر نیاکان و عندلیبی ، گروه آوا با سرپرستی پیر نیاکان و گروه اساتید ایرانی با همکاری علیزاده و کلهر ، بوده است .

آنچه در کنسرت گذشت :

تالار وزارت کشور ، شاید بهترین تالار در ایران است که می تواند پاسخگوی کنسرت شجریان باشد . تالاری که هم گنجایش مناسبی دارد ، هم قابلیت ساخت یک دکور زیبا را .

سن تالار ، به زیبایی آراسته شده بود .نقش پشت صحنه ، یک نگارگری ایرانی بود که به آثار استاد کمال الدین بهزاد می مانست . در میان حضار چهره های آشنایی دیده می شد . کنسرت شجریان همواره مورد توجه اهل قلم ، هنر و فرهنگ بوده است . بسیاری از هنرمندان  ، نویسندگان و کسانی که آرزوی دیدنشان را داری در کنسرت شجریان میتوانی ببینی . از جمله این هنرمندان ، پرویز مشکاتیان را نام می بریم که حضورش در کنسرت استاد شجریان موجب شادمانی و سبب خرسندی  علاقمندان به موسیقی ایرانی شد .

بخش اول کنسرت با نام سخن عشق با همنوازی قطعه انتظار از ساخته های مجید درخشانی آغاز شد . حتی اگر قطعه انتظار ، به خودی خود حس انتظار را به شنونده القا نمی کرد ، آمیخته شدن  این قطعه با آهنگ انتظاری که برای شنیدن صدای شجریان در وجودمان می جوشید ، اسباب تاثیر بیشتر در مخاطب می شد .

در صدای شجریان همه چیز آنگونه بود که پیش بینی می کردم . یک شجریان پخته و دقیق ، با خلاقیت بالا . کسی که هر جور دلش می خواست به شعر فرم آوازی می داد .

عجیب ترین نکته در مورد شجریان آنست که ، انگار نه انگار این مرد ، دارد هفتاد ساله می شود . نگارنده اعتراف می کند که در شب کنسرت ظرفیت شنیدن این صدای آسمانی را نداشته است .

شجریان به گوشه شکسته که رسید ، بیشتر خودنمایی کرد .

من دست نخواهم برد الا به سر زلفت

گر دسترسی باشد یک روز به یغمایی

سروچمان ، نوبتی فراهم کرد تا صدای همایون شجریان را نیز بشنویم . گرچه به هنگام صحبت از استاد شجریان ، سخت است که از آواز کس دیگری نام ببریم ؛ اما نمیشود از استعداد آوازی همایون نیز سخنی به میان نیاورد . همایون ، نشان داد که این پتانسیل را دارد که تبدیل شود به یک خواننده بزرگ و نشان داد که میتواند زمانی پرچمدار آواز ایرانی باشد .

چهارمضراب دلکش ، ساخته درخشانی ، گرچه در زیبایی فاصله زیادی با آنچه پیشتر ، درخشانی در "درخیال" ساخته بود داشت ، اما زمانی بود برای آنکه سازهای ضربی گروه نیز به چشم بیایند .

در ادامه ساز و آواز ، باز این شجریان بود که آمادگیش را به رخ همگان میکشید . شاید ، شجریان فاصله یک نتی با شاهکارهایی چون بیداد و ... داشت و این برای موسیقی ایرانی مایه فخر و مباهات است که استاد آوازش هنوز اینقدر آماده و راحت میخواند .

تصنیف سخن عشق ، پایان بخش ماهور بود . تم اصلی این تصنیف ، برداشتی بود از آنچه که شجریان ، سالها پیش در یک محفل خصوصی با استاد بدیعی اجرا کرده بود .

بخش دوم کنسرت ، غوغای عشقبازان نام داشت . قطعات آن دقیقا از همین آلبوم بودند . این قسمت با شور آغاز شد و از قطعه پنج ضربی ، برای دقایقی در دشتی ادامه یافت . بخش شور با تصنیف "درفراق" که فضای برنامه را سنگین تر کرده بود ، تمام شد .

 عبور از شور به افشاری را ، درخشانی به خوبی انجام داد . ساز و آواز در افشاری ادامه داشت و دقایقی بعد ، چهارمضراب "رقص پروانه" از ساخته های فجپوری اجرا شد که به عقیده نگارنده ، زیباترین قطعه بی کلام کنسرت بود . رقص پروانه چهارمضراب کاملی بود . جملات زیبایی داشت . سوال و جواب های به هنگام و پاساژهای زینتی تار و کانچه به همراه فضایی که برای دف ایجاد شده بود ، همه و همه بر جذابیت این قطعه افزوده بود .

طبق آنچه که در بروشور کنسرت می دیدیم ، تصنیف "باده عشق" پایان برنامه بود . اما تشویق های ممتد و اظهار شوق و علاقه حضار باعث شد تا گروه بار دیگر به روی صحنه بیاید . فعلا خبری از "مرغ سحر" نبود و تصنیف "ساقیا"ساخته فرجپوری روی غزل مولانا ، به زیبایی هرچه تمامتر اجرا شد .

ای خدا ، ای فلک ، ای طبیعت ، شام تاریک ما را سحر کن .

درخواست های مردم ، برای مرغ سحر تمامی نداشت . انگار که جمعیت مشتاق تا مرغ سحر را نشنوند ، از سالن بیرون نمیروند . گاها شعارهای سیاسی هم شنیده میشد . این که چرا "مرغ سحر"را میخواهیم ، خود میتواند محل پرسش باشد . همزمان با استاد ، از طرف مردم نیز زمزمه هایی شنیده میشد ، تا اینکه با رسیدن به "ای خدا ، ای فلک ، ای طبیعت ..." ، استاد با اشارت دست از مردم خواست که یاریش کنند . به یکباره ، همراهی چند هزار نفر ، حجم صدا را چندین برابر کرد .

 shajarian

نقش شجریان :

از آنچه که در سالیان اخیر بر فرهنگ و هنر ایرانی گذشته است ، دریافته ایم که جایگاه شجریان ، صرفا ، یک جایگاه موسیقیایی نبوده است . در چند دهه اخیر ، اتفاقات اجتماعی در آثارش ، نمود پیدا کرده اند . او همراه و همدل مردم بوده است . شجریان با تاثیر از آنچه که بر جامعه ایرانی میگذرد ، میخواند . به سادگی میتوانیم نتیجه بگیریم که این مردم بوده اند که شعر را برای شجریان برگزیده اند و این جامعه ایرانی بوده است که دستگاه و مایه و گوشه را برای شجریان انتخاب کرده است .

شجریان هم میراث دار آواز پیشینیان است و هم طلایه دار موج نو آواز در ایران . سی سال است که بر قله آواز ایران ایستاده . به راستی ، یک هنرمند چگونه میتواند آنقدر در دل مردم جا باز کند ، که دوستیش ، ساعت و روز و ماه و سال نشناسد . اینکه چرا شجریان برای جامعه ایرانی تکراری نشده است ، پرسشی است که پاسخش میتواند راهنمای ما در یافتن مسیری درست در هنر ، زندگی هنری و اجتماعی باشد . شجریان برای پرهیز از تکرار و گریختن از کوچکترین یکنواختی ، گروهش را عوض کرده است . او اینبار ، گروه آوا را برگزیده بود .

به کنسرت باز میکردیم . شجران از همه آماده تر است . بی جهت نیست که مردم ، کنسرت را با نام شجریان میشناسند .آمادگی شجریان ، محدود به گستره صدایی او نمیشد . جنس و حجم صدای شجریان ، دیوانه کننده است . تحریرهای او همیشه تازه اند . لحن و تکنیکش ، همچنان زیباست . نگارنده که هنوز مبهوت و منگ است از صدای شجریان در شب کنسرت .

موسیقی و نقش نوازندگان :

اکثر قطعات کنسرت ، تجربه ای بود برای سعید فرجپوری در مقام آهنگساز . در اجرای قطعات نیز ، ساز فرجپوری بیشتر به چشم می آمد . خود او آماده ترین نوازنده گروه هم بود و این را در جواب آوازها میشد فهمید . آرشه پرانی های پر قدرت و "پیتسی کاتو" های قوی از بارزترین تکنیک های مورد استفاده او بودند .

قطعات او ملودی های زیبایی داشتند ، اما اکثرا مونوفون یا تک خطی بودند و کمتر دیده میشد که همزمان ملودی دیگری نواخته شود و چون ، فرم کاری از شکل بداهه نوازی گروه سابق شچریان به سوی قطعات از پیش ساخته شده در گروه آوا کشیده شده بود و از طرفی ، چون قطعات بیشتر برای خودنمایی کمانچه ساخته شده بودند ، امکان خلاقیت از بربط و تار تا حدودی گرفته شده بود و این در قضاوت مردم در مقایسه نوازندگان تاثیر میگذاشت . به ویژه روی تار ؛ آن هم به این دلیل که همکاری شجریان و علیزاده در چندسال اخیر ، حساسیت شنوندگان را روی تار بیشتر کرده است و شنونده بی اختیار دست میزند به مقایسه درخشانی با علیزاده . تار درخشانی در مقایسه با ظرافت های تار علیزاده در بداهه نوازی و جمله بندی خاص علیزاده ای ، راضی کننده نبود . اما در عین حال ، مضراب های لنگر دار درخشانی بر ساز خوش صدایش ، پاسخ های خوبی به آواز شجریان میداد . برای جواب آواز ، او جملات خوبی مینواخت . جملات بلند او به جمله بندی لطفی نزدیک بود ، اما آن صلابت ساز لطفی را نداشت . البته تار درخشانی و بربط فیروزی ، در بالا بردن حجم صدای گروه ، بسیار مفید بودند . علاوه بر این سازها ، نقش تنبک ، دف و دایره نیز ستودنی بود . همایون ، مانند همیشه تنبک را به خوبی مینواخت و گهگاهی ، پدر را در آواز یاری میداد . از حسین رضایی نیا نیز غافل نمیشویم . او نوازنده میهمان گروه اوا بود . استفاده از یک نوازنده دف ، ابتکاری بود تا کفه سازهای ضربی سنگینتر شود .